share Home | Library | Government and Political Information

Den Assyro-Kaldeiska Aktionen [L'Action Assyro-Chaldéenne]

by E. W. C. Noel | Jan Beṯ-Şawoce — teacher, writer and publisher. December, 2011.

Posted: Wednesday, December 14, 2011 at 08:11 PM UTC


Den Assyro-Kaldeiska Aktionen, Edward William Charles Noel

Den Assyro-Kaldeiska Aktionen
by Edward William Charles Noel

Pages: 284, paperback
Language: Swedi-Şurayt [Ţuroyo]
ISBN: 978-9188328-54-6
Product Dimensions: 9 x 6.5 x 1 inches
Publisher: Författares Bokmaskin
Stockholm 2011

authorPurchase Information:
Jan Beṯ-Şawoce
betsawoce [ a t ] hotmail.com

Förord Cbërto Beṯ-Şawoce speech


Förord

Det assyriska folkmordet, också kallad Sayfo, ägde rum under första världskriget. Men när det pågick överskuggades det av det samtida folkmordet på armenierna. När kriget var över och fredsförhandlingar inleddes, började assyrierna inventera sina förluster. Vid den tiden samarbetade alla de olika kyrkorna och man enades bakom nationalitetsbegreppet assyro-kaldéer. Inspirerad av löften de fått från England och Ryssland hoppades de uppnå en egen assyrisk stat i norra Mesopotamien.

I den här volymen samlas samtida dokument gällande folkmordet och de krav som assyrierna framförde under fredsförhandlingarna i Paris. Dokumenten härstammar från Mesopotamiska samlingen, som grundades av Jan Beṯ-Şawoce. De flesta av de dokument som här presenteras i svensk översättning har inte tidigare varit tillgängliga. Många kommer från obskyra tidskrifter såsom den i Beirut utgiven L’Action Assyro-Chaldéenne och den i New Jersey utgiven Beth-Nahrin. Det har tagit många år av efterforskning bara för att få tag i tidningarna och därtill har det ibland krävts ovanlig expertis för att översätta texterna.

Boken inleds med artiklar ur L’Action Assyro-Chaldéenne. Dessa utgör en utomordentlig källa för information om de olika assyriska delegationernas aktiviteter i Paris under fredsförhandlingarna. Varje nummer inkluderade en karta över det landområde assyrierna önskade för sin kommande stat. Det omfattade en region med delar av nuvarande Turkiet, Iran, Irak och Syrien. Här finns också information om assyriernas mellanhavande med de franska guvernörerna av Syrien. Ofta trycktes vittnesbörd om massakrerna och om assyriernas sociala och ekonomiska förhållanden.

Ett annat avsnitt inkluderar material som producerades av den assyro-kaldeiska delegationen till fredskonferensen. Detta material delades ut till segermakternas representanter i förhoppning om att de skulle medverka till en oberoende Assyria. Materialet består av broschyrer presenterande nationella krav, statistik över befolkningsförluster, och brev skickade till stormakterna. Många av breven skrevs av Severius Barsom, som senare blev den Syrisk ortodoxa kyrkans patriark.

Mycket material kommer från USA. En del kommer från en riksförening för assyrier som emigrerat till Nordamerika. Det visar hur de organiserade hjälp till sina fränder som var kvar i Turkiet och Iran. Naum Faiks tidskrift Beth-Nahrin innehöll många unika vittnesbörd och dokument om massakrerna in i Anatolien.

Samlingen avslutas med en översättning av den brittiska spionen Noels dagbok över sin undersökning av provinsen Diyarbakir tidigt under 1919. Han ger siffror över de assyriska befolkningsförlusterna i de städer han passerar. Han ger unika inblickar i situationen för det fåtal människor som lyckades överleva folkmordet.

Förhoppningsvis kommer denna dokumentsamling att följas av flera andra, för behovet av detaljerade kunskaper om vad som hände under Sayfo är skriande.

authorProf. David Gaunt
Professor of History
Södertörn University College
Stockholm, Sweden, Augusti 2011


Cbërto

book cover

 L'Action Assyro-Chaldéenne 1920

1 b tëšrin-qamoyo 1918, nafilo i walaye du Šam, bëṯër b šabṯo Ţalcat Paša mqadamle i stëẖfayḏe. Bëṯër mu Šam nafilo Bayrud ste, cal Sţanbul ţrewolle taṯir rabo.[1] I stëẖfa, dalil di xşara li caskariye di oşmanliyewe. Macnata, hani ẖammëš [5] šne, i siyase d këtwo baẖ ẖaye, maţyowa lu fëloso.

I ẖarake du Ittiẖad w Taraqqi bu Anadol, cal katfoṯe di “turkčiye” saliqo. Dlo šak bat tukose sërriye,[2] baq qëlubat[3] w baj jamciyat[4] d sëmwola ste mwafqowa.

Bëṯër b yawmo mu mëḏoyo du Qëwolo d Mondros, 1 b tëšrin-ẖaroyo 1918, yawme dë cruto, Ittiẖad w Taraqqi kloyëm b qongre cël mi cade. 120 hadome du Ittiẖad w Taraqqi ẖaḏire, latte “xabro” man nuqţe d kito lu knëšyo. Bi qongre, cal af facaliyat d sëmle l Ţalcat Paša, heš huwwe bu ẖëkëm, mqadëm mamro. Bëṯër mu mamro, hiw ţalab lu diwan di qongre, u Ittiẖad w Taraqqi d mifarfës. Harke mqarër, mën këtle w mën latle ste lu Ittiẖad w Taraqqi, kule d mitahwe l “Tajaddud Fërqasi”.[5]

Bëṯër mi qongre b yawmo, 2 b tëšrin-ẖaroyo 1918, blalyo cam Anwar, Jamal w Ţalcat Dr. Naḏëm [Nazım], Bahaddin Šakir, b riše du polis, a mdabrone d meqëm Badri Beg w Caḏmi [Azmi] Beg, rawixi bi gamiye almaniye U-17 d taẖt mam maye, w ţralle Sţanbul.[6]

13 b tëšrin-ẖaroyo 1918, aṯi lë Sţanbul 55 gamiyat amarikaniye, ingiliziye, iţalyaniye w yawnaniye, du ẖarb. I walaye rabṯo di oşmanliye Sţanbul, rasmi zbiţo. Aq qëžlat di caskariye, a cmarat rasmiye di ẖkume w aq qërnawoṯo muhim di walaye, kulle midi taẖt mu konţërol.

Bi šato dan 1913, aj jamciyat dac came: carab, kurmanj, armënoye, rum, laz, čarkaz, hëḏoye, alban,... dë şxëriwo, bdalle ẖḏo bë ẖḏo knëfqi li ẖolo.[7]

Harke bdalle aş şëroye madënẖoye w macërboye ste d miẖarki.

Hayyat

Assyrian paper

Beth Nahrin (Mesopotamia)
The Assyrian Paper, March 15, 1921.

Assyrian paper

Beth Nahrin (Mesopotamia)
The Assyrian Paper, March 15, 1921.

Xayifo, kul cito sëmlala mah hadomayḏa hayye, - mëjlës, mëštaylono - lašan d uḏci, mën hawi bu zabno di ẖkume du Ittiẖad ban nošaṯṯe? Markawwe. Bëṯër b Beṯ-Nahrin i clayto, bdalle qamayto d maltëmi maḏco, mën w mën hawi?

Ak kaldoye bë Sţanbul sëmanne majlës, b ëšme dë Knušyo d oṯuroye w kaldoye, Buzanţiya [Conseil National Assyro-Chaldéen, Constantinople][8] b riše wakilo du faţëryarxo ẖasyo Tomas Bajari. B nafs du zabno, b cayni ëšmo Knušyo d oṯuroye w kaldoye, Buzanţiya [Conseil National Chaldéen], kẖuzena b riše Dr. Išoc K. Gorgis. W kobëc d makle ah hadome du majlës lašan d lëzzën l Paris aw l ǧer aṯro b Awruppa xëd mmaṯlone lak kaldoye. Qay hawxa hawi? Adyawma maḏco kayiso cal hawxa b iḏayna layto.

U majlës dak kaldoye, sim mlišone d faţëryarxo Camaniyel Tuma II. Bëṯër bu cwodo siyasi-diblomasi d hawi cam ah hadome ẖrene, bu ziyudo ah hadome du majlësano hawëlle cwodo siyasi-diblomasi b Paris w b London. Ah hadome di hayye ste hanine: Dr. Ḫanna Zebuni, abuqat Sacid Anţun Namëq, Rustam Najib w Sacid Rumi.

Bu zabnano, i cito sëryayto ortodoksayto ste mlišone d faţëryarxo Alyas, sëmlala hayye b riša ẖasyo Afrem Barşom. Barşom cam ah hadome ẖrene di hayye d sim aṯi huwwe ste l Paris w l London. Mqadamle ţalabe kṯiwe li ẖkume d Faransa w dë Briţanya. Bëṯër bu ţboco-froso cal asas da kṯiwoṯani w daţ ţalabani dë mqadamle huwle maḏco. Adyawma hën mu maḏcano kito b iḏayna w harke bu kṯowano mšarkene. Ah hadome ẖrene d këtwo bi hayye hanine: Dr. Cabdalla Barşom [kowe u aẖuno d ẖasyo Afrem], Sacid Raji, Musa Šukur, Piyer Pakus, Aẖo Aram Ablaẖad.

B ëšme di cito sëryayto katolik, sim hayye aw mëjlës, adyawma maḏco kamilo b iḏayna layto. Faţëryarxo Afrem Raẖmani b ëšme mqadamle ǧalabe kṯiwoṯo cal aş şëroye dë qţili. Faţëryarxo Raẖmani b hën maţ ţalabe d hawile, kito iboco dlë mëfloǧo Lëbnan më Suriya. Cal mën asas mqadamle hawxa fëkra, adyawma naqla ẖreto b iḏayna maḏco kamilo layt.

Cito d madënẖo sëmlala hiyya ste hayye, b riša këtwo Surma Xanëm i ẖoṯo d faţëryarxo Šamcën Bënyamen XXI, dë qţil bi šato dan 1918 b Salamas cal iḏe d Sëmko Aǧa u kurmanj. Acma këtwola W. Yaprem [Aprem] w Paul Šamcun [Shimoon]. Naqla ẖreto li cito, bë Sţanbul këtwola mëštaylono Prof. Cabdalaẖẖad Dawud lac calaqat cam Briţanya w cam aš šutose dak kurmanj.

An noše d Urmi w lë ẖḏora, hënne ste sëmanne hayye, b riša këtwo Dr. Abraham Yoẖannan, acme Dr. Jesse [Yassa] Malik Yonan. Hani ste mqadamme ţalabe cal u darbo di ẖkume dë Briţanya.

An noše şëroye d layimi b Qafqasya, hënne ste sëmanne hayye, b riša këtwo Lacazar Yacqubov, Šamcun Ganja w qašišo Lacazar Gorgis. B ëšmayye hënne ste mqadamme ǧalabe ţalabe.

Aş şëroye madënẖoye w macërboye b Amarika, hënne ste cam ẖḏoḏe b ëšme d ẖuyoḏo d Assyrian National Associations of America, sëmme Yuwel E. Warda w Abraham K. Yusëf mëštaylone w aṯën l Paris w bëṯër l London.

delegation
Assyro-Chaldean Delegation to the Peace Conference in Paris, France.
Photo: Bet-Froso and Bet-Prasa - Nsibin

Hayye d Assyro-Chaldean b Paris

Ad duwal rabe, clëmme lu cëlmo, b Paris gëd howe knëšyo lu šayno. B Amarika rišo di jëmhuriye Woodrow Wilson frësle lu cëlmo a “pransibe d Wilson”. Bu ţboco-froso d Awruppa kmëfrës cal u ẖarb kṯawyoṯo. Kmiţamër ´as sayome du ẖarb “sëmme suj rabo mqabël di nošuṯo,” hani gëd mëẖkomi.´ Bayn dan aṯrawoṯo dë kmëbne ëšmayye këṯyo Almanya, Tërkiya, Awusţurya, Majaristan w ǧer.

Harke i dawle d Faransa, cal u darbo du qonşoloş diḏa bë Sţanbul, ksaymo calaqa cam ak kaldoye. Kţëlbo mënayye dë mšarki bu knëšyo dë gëd howe b Paris. Hawxa bdele d mëftëẖ u darbo d Paris lašan aş şëroye ste.

Meqëm mu mazlo bdele kowe calaqat bayn laş şëroye madënẖoye w macërboye. Kul ẖa b ëšme këtwole hayye. Bac calaqat d sim, bi ẖarayto cam ẖḏoḏe maţën d saymi b ëšme d kulle, ẖḏo hayye dë mmaṯlo kulle. Sëmme w maẖëtte ëšma Assyro-Chaldean Delegation. Han naqqa bdalle kmaltëmi maḏco w këmẖaḏri dokumane, kkëṯwi memorandume cal i warqo, lašan d muḏci lad duwal rabe, mën ţalabe këtte? W Tërkiya qay w aydarbo klozëm mijazyo? An natayëj du cwodano mqadmi b Paris w b London. Ḫatta b Amarika, mqadëm ţalabe li ẖkume.

Hani w ǧer mani, hul l adyawma fayiši talye aclayna. Nošo mënayna, aclayye maḏco nëquşo këtwole. Ucdo hedi hedi hani bde klaymi. U mede d layëm ste, kobëc bu šëklano, hawxa d misomi kṯowo w mëfrosi lu ray-cam.

assyrian delegation

Assyrian Delegation, Aram Abdulahad Bey, Abraham K. Yusuf, and Said Raji Bey.

Mgalṯo d L´Action Assyro-Chaldéenne [oṯuroye-kaldoye]

Bi cito dak kaldoye b Bayrud, xori Manşur Kiryakos [1919-1956] w Dr. Viktor Yonan, lašan d saymi ray-cam lu mede d aṯi cal qarce daş şëroye, bdalle d fërsi mgalṯo bu faransawi b ëšme d L´Action Assyro-Chaldéenne [oṯuroye-kaldoye]. Cam i mgalṯaṯe, naqla ẖreto lašan u ray-cam, frësse kṯowe nacime b lišone mšakle. Hani b Awruppa w b Amarika mišayciwo la ẖkumat, lad diblomat, las siyasiye, lay yaḏoce,... bu šëklano qadiri d xulqi ẖawruṯo li masale daş şëroye. Mawxa kẖuzena b Awruppa mẖalëq dawsat w sim hayyat di mucawane, di ẖawruṯo w di calaqa lašan u mëstaqbël du camayḏan d misamle dëkṯo m´amanto bu Madënẖo.

Mgalṯo d Action friso tarte šne, 1920-21. Nafiqo ẖamšaẖşar [15] naqlat w bëṯër kalyo. Qay kalyo? Adyawma maḏco kayiso b iḏayna layto!

Aydarbo maţyo i mgalṯo l iḏayna?

Zabno yarixo krix acla. Heš bi ẖarayto da 80´yat [1980], aṯi Prof. Jozef Yacqub [Joseph Yacoub], şëroyo madënẖoyo, më Faransa lu Swed, cal d këtwa gabe, ţlibo mene ǧalabe naqlat. Katfo lašan d ubela, lëwle. Bëṯër mena, ţlibo më Jozef Cali-Šoran [Joseph Alichoran], huwwe ste şëroyo madënẖoyo, kowe b Faransa. Cam d këtyo gabe, mašmëclelan aḏne i karre, lašan dlë ẖuşlina acla. Hawxa fayišina raẖuqe mena. Sim calaqa cam i cito dak kaldoye b Bayrud lašan Action, tamo ste mede lë nafëq. Hawxa ban ëšne, azzan w aṯina, lašan d mëţena li mgalṯaṯe, hëwlan tacbo dlo fayde.

Šato 2007, czëmno d ẖuḏarno b konferans cal u Sayfo bë Bruksal. Tamo aḏëcno l ǧalabe clayme, mënayye ẖawro Nëcman. Bu aşël qësnoyo. Bëṯër mëd dacërno lu Swed, ţlëbli mene d korëx cal i mgalṯo d Action b Balčiqa. Ašër maẖëtle ruẖe lu kroxo. Bëṯër bë 2-3 šabe aṯili xabro mene omër: Aẖuno Jan i mgalṯo ẖëzyolan, kala bi beṯ-arke di universita d Louvain. Këbenole tawëdyoṯo cal u tacbo d huwle.

Lë mëtyaqanli lu mamro, ţlëbli d samno ëno calaqa cam i beṯ-arke. Sëmli. Cayni jawab qayëṯli, xayifo mawşiyoli. Simo kopya w aṯyo l iḏi. U fëşẖo kaylo latwole.

Bu zabnano, myaqarto Gabriele Yonan aṯyowa lu Swed. Hulila kopya mena. Bëṯër mawḏëclali, tre mënyone mena, nëquşewën. Tawdi ela d mërlali. Xayifo ţlëbli hanëk ste, aṯën w kamilo.

Cal foṯe di mgalṯo b kul mënyono kito xëtmo “Ex libris I-B Chabot”.[9] Kmaẖwe i mgalṯo uṯyowa l Chabot u yaḏoco d cal aş şëroye u faransawi. Huwwe hëwole li beṯ-arke aw bëṯër më dë mẖase maţyo li beṯ-arke, b iḏayna maḏco layto.

Kṯowo cal hawxa...

B Paris bu konferans du šayno mën hawi? Mu camayḏan man azze lu konferansano? Hani qay azzënwo l tamo? Hani mën sëmme tamo? Mën mqadamme, mën ţlëbbe? W bëṯër mën hawi?

Bëḏḏat cal i masalaṯe b iḏayna, meqëm këtwo maḏco ǧalabe nëquşo. Hani ëšne, bi sëbbe d maltamlan dokumane man aršive, adyawma këtlan maḏco cal u mazlo w cal u ẖëḏoro du konferansano. U maḏcano, dlo šak, kubacle froso lašan d qudrina fëlǧinale cam an nošayḏan w ǧer man nošayḏan. D lowe hawxa, gëd howe ǧalabe zaẖme lu maḏco d layëm b iḏayna. Zabno yarixo hano fayëš talyo, zëd mawxa haw kowe d foyëš talyo! Kobëc hano manfëqinale l larwal w klozëm ste d nofëq l qëm kul ẖa b ẖa mënayna! Mena maḏco w mena ste d mimëd dars mene!

Kṯowo d Action 1, mën w mën kẖowe?

Sahmo qamoyo: Kẖowe ẖammëš [5] mgale d Action. Harke kito kṯiwoṯo mšakle; mena cal u Sayfo, w bëṯër u Sayfo, mën ţrele bëṯre? Bëṯër mu Sayfo u ẖëḏoro d kowe bayn daš šutose şëroye, lu knëšyo du šayno b Paris.

Sahmo da tre: Kṯawto yarëxto cal u tarix di joǧrafya d Ţurcabdin, mtarjëmo mu Garšuni carabi. Kiba maḏco rwiẖo cal i joǧrafya d Ţurcabdin w cal ac came bu zabno catiqo. Ac camani bi joǧrafya d Ţurcabdin, ayko w ayko fayšiwo? Hani mën haymonuṯo këtwolle? Bu zabnano u nëfusaṯṯe mëqqawe?

Sahmo da tloṯo: Dokumane dë mqadamle l Afrem Barşom b Paris w b London. Acmayye, ǧer dokumane dë mqadamme ah hadome ẖrene, mi hayye d Assyro-Chaldean´ne.

Bëṯër qëbolo yarixo cam ẖasyo Afrem Barşom b London mlaf The Morning Post bi šato dan 1920.

Sahmo dan arbco: Aẖ ẖuḏre daş şëroye madënẖoye w macërboye aydarbo mtakasse ruẖayye, bëṯër mcawanne bu ekonomi ah hayyat d azzën l Paris w l London? U rapor d këtte, kule xëd kityo kamilo hiw.

Sahmo daẖ ẖamšo: Mgalṯo d Beṯ-Nahrin cal u šëwolo du konferans d Paris w du Sayfo mën maḏco mqadamla? Hën ma kṯiwoṯani mtarjëmene mu ingilizi. Cadewa gab i mgalṯo, xabro d “assyrian” mu ingilizi mitarjamwo lu tërki, lu urhoyo w lu carabi l “süryani”, “suryoyo” w “sëryani”. Harke a kṯiwoṯo cal dë mtarjëmi mu carabi, u ëšmo ste xëd kityo mtarjëm l “syrier”.

Ǧer mawxa Nacum Fayëq, dlo frošo, an ëšmone d këtle lu camayḏan kulle, mëstacmëlile. W lo ẖa maclele cël mu ẖreno! Kulle xëd ẖḏoḏe cal ẖa camo mërile w këṯwile.

major

Major Edward William Charles Noel

Bu sahmo dan ëšto: Rapor yarixo d Edward W.C. Noel u ḏabëţ ingilizi dë kṯëwle bi šato dan 1919´yo. Bu zabnano aṯi l Beṯ-Nahrin i clayto, karëx dëkṯo b dëkṯo, kṯëwle cal i ẖale da mšiẖoye, bëṯër mu Sayfo aydarboyo? Yacni bëṯër mu Sayfo, mëqqa fayëš şëroye madënẖoye w macërboye, armënoye w rum [malkoye] bi mënţëqa? Hani ucdo b mën ẖalene? Aydarbo kmaqḏën ruẖayye? Ma heš kito tahluka d Sayfo aclayye aw lo? Ac cašëryoṯo dak kurmanj man w manne? Ayna mënayye mšarakke bu qaţlo du Sayfo? Ayna lo mšarakke? I ẖkume mën ksaymo? Man këtla mamur bi mënţëqa? Hani b mën şalaẖiyene?

Harke mede ẖreno d kityo muhim... B kul froso dë Nsibin, cadeyo, kmitahwe dëkṯo lan ëšmone di joǧrafyayḏan w dan noše şëroye b şurayt. Harke bu kṯowano ste nafs du mede sim. B gawe di kṯawto hiw u ëšmo b şurayt, laltaẖ bu arco, bu noţ hiw u ëšmo d këtyo bu orijinal di kṯawto.

Tawëdyoṯo

Bu ẖëḏoro du kṯowano ǧalabe ẖawrone hawëlle tacbo. Bu rišo Orhan De Başşo w aẖ ẖawrone d kito lë ẖḏore, zaţan dlo mënayye bu šëklano lëwewo. Tawdi alle!

Ḫawrone ẖrene d hawëlle tacbo Hanibal Romanos, Tomas Be-Cavdalla, Cemil Gündoǧan, Lennart Simonsson, Ulf Björklund, David Gaunt, ẖasyo Awgin Polikarpus, Cabdëlmasiẖ Bar-Abraham w Šabo Be-Qašo Yaẖqo [Shabo Talay]´ne. Tawdi kubeno l kulle, kubac bu mëstaqbël ste d howën ẖaşo w katfo lu froso du tarixayḏan.

author

Jan Beṯ-Şawoce
Madrašto Clayto d Södertörn
Stockholm, ţëbbax 2011



[1] Palmer, Alan, Osmanlı İmparatorluǧu Son Üç Yüzyıl: Bir Çöküşün Yeni Tarihi, Çev: B. Çorakçı Dişbudak, Yeniyüzyıl Gazetesi Yayınları, İstanbul, 1992, f. 381

[2] Taškilati Maxşuşa. [Jan Beṯ-Şawoce]

[3] Ḫuḏre. [Jan Beṯ-Şawoce]

[4] Šutose. [Jan Beṯ-Şawoce]

[5] Bi qongraṯe mqarër d mibadël ëšme du Ittiẖad l Tajaddud. [Jan Beṯ-Şawoce]

[6] Kocahanoǧlu, Osman Selim, İttihad ve Terakkin´nin Sorgulanması ve Yargılanması (1918-1919), Temel Yayınları, İstanbul, 1998, f. 23-24.

[7] Dündar, Fuat, İttihad ve Terakki´nin Müslümanları İskan Politikası (1913-1918), İletişim Yayınları, İstanbul, 2001, f. 27-28.

[8] Conseil National Assyro-Chaldéen, mad dokumane ucdo d kito b iḏayna, hano kmaẖwe d rakëw bu yarẖo d tamëz 1919. [Jan Beṯ-Şawoce]

[9] Jean Baptiste Chabot, [1860-1948], yaḏoco oriyentalist mtarjamle w kṯëwle ǧalabe kṯowe cal aş şëroye madënẖoye w macërboye b faransawi, b urhoyo w b lišono latini. [Jan Beṯ-Şawoce]


Jan Beṯ-Şawoce (December 2011 speech in Vienna)

Aẖe w Aẖwoṯo

Qamayto b karyo, gëd maẖkano cal Jan Beṯ-Şawoce, manyo?

Emi ëmmo: Sayminawo ẖawdal bu bayto. An niše, salëqina cam u ẖawdal li goro, bdelan kmaẖtinale cal af fase w cal i šuqo dë frëslan, qayëmli şanjiyat du mahwo. An niše, xayëfo aḏici bi ẖalayḏi, manẖëtalli mi goro li mëḏḏara du bayto. Tamo, bu yawmawo hawët.

Šato 1955´wa. Cadewa, bëṯër mu šloqo, saymiwo i ẖalyuṯo du saṯwo. Bu zabnano, hawiwo ẖadisat ǧalabe rabe, mqabël da mšiẖoye b Beṯ-Nahrin, b Armenya, bu Anadol w baw walayat rabe. Hani kuḏcinalle taẖt ëšmo d 6-7 aylël 1955.

Emi kmaẖkiyoli, këmmo: Hat nacimo bal lalye dayëm b zëcṯo w baxoyo maẖësatwo mi šanṯo. Ubanwolox maye w bëṯër šulatwo.

Kmaẖwe, bu zabnano aẖ ẖadisatani baj jëvatat ǧalabe mitaẖkanwo. Ëno nacimo, bu ẖëlmo ǧalabe naqlat, ẖëzenowo u ḏëlëm di caskar du tërk. Rjomo l niše, tëwqiḏo d bote…

Hano mëqqa m'aṯarle cal u cwodo d këtli adyawma? Maḏco latli.

B Mëḏyaḏ an nošayḏan şëwciwo šuqo, saymiwo dezayn,[1] u ëšmo d Beṯ-Şawoce ucdo d këtli marke koṯe, la´an b Mëḏyaḏ w larwal d Mëḏyaḏ aş şëroye Bë-Şawoce, Aş Şawoce, quranwolan.

Hul d hawi cëmri 20, b Mëḏyaḏ cayëšno, bëṯër aṯino lu Swed.

Ḫzirën 1975 aṯino lu Swed

Bu zabnano, b Tërkiya bdewole lu qaţlo siyasi bayn las semoloye w lay yaminoye fašist d këtwën droco yarixo li dawle. Mëḏyaḏ ste hedi hedi bdewola siyasi d rëmšo.

Aṯino lu Swed w fayëšno bu Swed. Mu yawmo qamoyo d aṯino, këtwoli fëkrat b meẖi lašan d samno mede, lu mëstaqbël diḏan. Këtwo ǧalabe clayme xëdwoṯi, more d maḏco w dlo maḏco, cal u camayḏan. Bdeli qamayto d cëwadno bu ẖuḏro b Södertälje.

I naqqa d aṯino, ẖa ẖuḏro këtwo w hanowe. Këtwolën taqëm d ţëbbe, ǧer facaliye bu ẖuḏro latwo. Ëšme du ẖuḏro ste cal lawẖa maẖtowe, b urhoyo kṯiwowe “Ḫuḏro suryoyo b Södertälje” bu swedi ste “Assyriska föreningen i Södertälje”. Kul nošo ẖaṯo aw d aṯiwo më meqëm, lu ẖuḏrano uṯewo.

Bëṯër mëd mëdli iqame, bdeli cam a clayme d saymina cwodo dë froso başit, ǧalabe badoyo bu ẖuḏro. U cwodano ban 1977, marke më Awuşţurya aṯiwo Jozef Bë-Ḫadodo, bëṯër u Yawse Bë-Hëndoke, a tre bu zabnano ẖzalli, bëṯër haw ẖzalli.

Cwodo d siyase

Nacimewan, bad dëroṯo dab bote, këtwo faẖule lar rasne, këtwo gëbone lu štoyo dam maye, hani latwolle xarazat aw feme mkasye aclayye. Aẖna an nacime, mëštacenawo bad dëroṯani bi bola, bi kwita, bi čërre, bi ţapţopane, …. tulenawo ruẖayna, ruhţinawo dlo ẖšowo d mede, d ubena i ẖëlle…

Ar rabe, niše w gawre mawşanwolan, dlë faytina gab ag gëbonani. Ëmmiwolan: Kito bënne Šex Şalabo. Gëd madxu! Këtle qarne, ţarfone yarixe w caršone ẖarufe, koxël an noše!

Nacimewayna, ëzzewo b meẖayna, lëzzanowo gab ag gëbonani. Hawiwolan klayto më Šex Şalabo. B meẖayna, Šex Şalabo hawiwo xi Dara-Gulle w xu Ţërţëmeni da ẖkeyat! Manwe hano? Mënwe hano?... nošo mënayna luḏacwo, amma uḏcinawo hano zlam pisyo! Haqqa w nëqţo!

Bu Ţuro, bi Gozarto, b Urmi, b Beṯ-Nahrin kula, b Lëbnan,… w bu Madënẖo kule, u xabro di siyase ste cayn hawxa, sëmwo b cayne di claymuṯayḏan. W kulan ţrena raẖuqe mi siyase. Han naqqa ar rabe ste, b iḏayye maẖtiwo ẖëčẖarra ẖarëfto acla w ëmmiwo: Hano šuǧle di ẖokumayo! Aw šan d quţci b qamuṯayna ëmmiwolan: Hani štaǧalikat rab me babayxunne! Lo mëžǧolutunne! Aš šure këtte aḏnoṯe! Lo fëtẖutu fema di ţayuṯo aclan! Këmarno hani w xëd hani, ǧalabe žǧaliyat hatu ste šamëcitunne.

Kulan ǧalabe kayiso kuḏcina, xëd camo, lašan i dacwa du camayḏan… w lo yawmo, lë cabërina bi siyase, la´an maḏco latwolan, cam hawxa, naqla ẖreto lë manfacle, thëmallan w matëhallan mi arco d cayišina alfowat d ëšne acla.

Aẖnone i siyase latyo mede ẖarbo. I macnayḏa, şënca d dabarayo. Yacni ẖa aydarbo këmdabër ruẖeyo. Haka b gawe du bayto w haka larwal du bayto.

Šan d mafhamno i masale, gëd maẖkenolxu ẖkeye kriṯo w ǧalabe başit … b gawe d cayle, i naqla d lowe dabara d babo w d emo, i cayle laf ayko kiba d malxo? Hawxa cayle, larwal mën šëkël gëd miḏoco? Mën žǧaliyat gëd korëx w gëd mitakrëx acla? Gëd mqadamnolxu maṯlo cal hawxa.

Bu Ţuro hawi ǧalabe ẖadisat. Lë kţëceno, ban ëštiyat šan i masale d Qëbrës, baq qëryawoṯo hawiwo ḏëlëm ǧalabe rabo cal aş şëroye. Më Kfarze aṯiwo caylat šan d sëtri b Mëḏyaḏ. Mab Boţa, më Karboran cayni mede. B Mëḏyaḏ, hawinowo ẖawro cam hën man nacime dan nošani.

Tre mani, ẖawrone më Karboran´wën. A tre, bëṯër hënne ste şafën bu Swed. B Mëḏyaḏ, mede tarte-tloṯ šne anjax hawiwolën. U babaṯṯe ẖa sowowe, naqlat fëclo w naqlat ẖamolowe. Yacni u faqiro, mën d qaṯwole lašan u fako, cëwadwo buwwe.

U baytaṯṯe hëwewo mqabël du xan taẖtoyo, tamo heš xërab may yawmoṯo du Sayfo´wën. B Mëḏyaḏ heš jaryan latwo. B ẖa mal lalye u babano, huwwe damixo, kdëwşole ceqarwo. Nahër u yawmo, qayimi şafro cal u bahro, ẖzalle u babaṯṯe bag gale našifo xi kefo.

Bu caza, lë kţuceno an niše bëxanwo cal an nacime w ëmmiwo: Këdo këdo fayiši dlo babo! Man gëd mawkelën?! Yacni dabara d rišo lë fayiš, hani aydarbo gëd midabri? Aydarbo w ayko gëd malxi baẖ ẖaye?

Haṯe şërto cal ẖale d cayle w žǧaliye dan noše cal i cayle d mërli.

Këtlan qatre w këtlan dardat, hani latne ẖaṯe …

Kito maṯlo komër: Briṯo dad dardatyo!

Bu cëlmano, kul nošo, kul cayle, kul qabile, kul cašërto, kul camo w kul dawle l goran d ruẖa këtla dardat. Aẖna ste b gawe du cëlmano kcayšina, l goran d ruẖayna, këtlan dardat. Hani b caynayna hën nacime w hën ste rabene. Hawxa dardat bayn dan noše, ţralle calaqat pozitiv w calaqat negativ. Mawxa aẖna an noše yaci fëkrat mšakle baynoṯayna. Mede ǧalabe ţabici! Nošena, kmëftakrina w bëṯër l goran daf fëkratani, ksayminalan darbo baẖ ẖaye. Hani hën mënayna kmacjëbinalën w hën lo.

Voltaire mërle: Kcaqli ǧalabe maf fëkrat d këtxu, bas hani, qumi d howe mawto ste, lašan d ëmmitunne, gëd mdafacno aclayxu.[2]

Hawxa hawi b Awruppa! Myaqarre kul fëkra w kul nošo!

I qale du ëšmo

frësla qumayna ţërraẖa sëmëqto

šan ǧalabe xayifo d fëšrina w d mifarfësina

Mënyo i qalaṯe? Qay nafëq hawxa qale? W aydarbo gëd xulşina mal lappat w mak kamšat di qalaṯe?

Ma gëd oṯe yawmo d xulşina mena? Haka xalëşina ste, ma han naqqa dard aw dardat lë kfašlan?!

Aẖnone w Aẖwoṯo,

I naqqa d howe caqël w d howe maḏco, bi arco këmarno layt mede d latle šëryono! Amma iḏa a trani lawën, Alah! U šuǧlo zaẖmat frangiyo![3]

Hul ucdo, u šëwolano du ëšmo, aydarbo mqarawlan ele? Aydarbo abëcina d šurenale? Gëd maẖkenolxun ëšmo mene.

Aẖnone, harke b Awruppa, hul ucdo, ǧer mi barbariye heš siyase lawilan! W lo sëmlan! La´an meqëm d uṯena l Awruppa, u maḏco kayiso d këtwolan i barbariye di aǧatiye d këtwolan bu Ţuro´wa.

B Mëḏyaḏ Bë-Mahmado w Bë-Nahrozo hawxa šuranwo aš šëwole. Bë Kfarze Bë-Ḫamke w Bë-Smacilo hawxa šuranwo aq qatre. Bë Mzizaẖ Bë-Čalabiyo w Bë-Baţţe hawxa šuranwo aq qatre. B Cërnës Bë-Tammëro w Bë-Cavdëllako hawxa šuranwo aq qatre…. B Karjos, b Karboran w b kul dëkṯo hawxawa.

Bu Ţuro i siyase w i falsafe ideolojiye daẖ ẖaye cal iḏe dac cašëryoṯani kurxowa. I univarsita di siyase hënnewën, ţaw latwolan w lawilan. Aẖna ste bi univarsitaṯe yalëfina w mëdlan doblama w aṯina l Awruppa.  

Klozëm d qaymina mbayn daq qërpile du tarix li raǧlo…

Harke b Awruppa, më zawno qalëbina, cal an 40 šne. Mu yawmo d aṯina, mën sëmlan? Hani kobëc d maẖkenalle lan nacimayḏan. La´an bëṯër mënayna, hënne gëd mdawmi u darbo dlë mawbelan lu rišo…

Siyase d Xal w Xwarzitiye mënyo?

Bu kurmanji, kito maṯlo ẖalyo, komër hawxa: Bare më w zënge më! Yacni bas u ţacnayḏi, bas aq qaysayḏi. I macnayḏe ste kowe, yacni ëno w lo nošo ẖreno!

Qamayto gëd bëdeno mi cito… B Awruppa b ëšme d cito, macmarlan binayat rabe, cël mënayye maẖëtlan şlibe rabe, nëquše rabe, b gawe dab binayatani mcalaqlan şërtoṯo rabe, bahre rabe, tarce rabe, şalonat rabe, ëšmone rabe,… kul mede rabo. Mede nacimo, abadan layt!

Aẖnone, Aẖwoṯo…

Maẖëtlan haqqa maşraf w maşarëf, lašan i caksiye dë ẖḏoḏe, bas heš cito lë qadërina d bënena. I cito u bnoyayḏa, ẖšëwlan bu şiyofo d kefe cal ẖḏoḏe gëd hëwyo, bas lawyo!

Haka këbcina cito, kobëc d hëwelan caqël w maḏco, bu kalla mjarablan, kẖuzetu lawyo.

Ḫaqyo dë mšaylitu hawxa šëwole, bac yabo aydarbo saymina? Mën širat këtlox?

Yabo gëd umarnolxun, lë kminakafno, hatu ste bu fëkër d këtxu lašan i ţawto, lë minakfitu …

Ëno ucdo an nuqţe d këtli hanine:

1- I cito më arca l qarca, kubacla ẖëṯoṯo, yacni raforme.

2- Kobëc d maxlëşina i cito, mal lappat di gracyuṯo.

Hawxa nuqţe w ǧer nuqţe muhim, dlë malëzina aclayye, ab binayat d sëmlan, bu mëstaqbël gëd howën bote xalye, nošo lë ytowo, b këre ste lë kmadde.

Lišonan şurayt

Bu rišo i cito, bëṯër aš šutose d hawilan harke b Awruppa, zabno yarixo kalën b foṯe du şurayt, šan dlë mëkṯëw, dlë mëqre w dlë coyëš baynoṯayna. Yacni maẖëtte i këmme dano b qarce dano, ţralle u lišono d moţe lu ẖëşẖaş di arco.

Aẖnone, Aẖwoṯo…

Zabno yarixo, cwëdli cam an nacime bi madrašto. Kul yawmo d gunewo, më feme dan nacime xabre nëqaşwo. Haṯe lë caryo b gawi, ţreli mi malfonuṯo, malëzli d samno mede lu lišono. Hawxa bdeli d samno qëbole cam as sowe; niše w gawre. Hano ucdo hawi aršiv lu lišono. Man d obëc kibe mëstafëd mene! Frësli kṯowe mene.

Kul ẖa mënayna lašan d yolëf u lišono şurayt, frësli kṯowe gramatik. Ucdo ste, mẖaḏarli Xëzne d xabre. Yacni laksiqon şurayt-swedi. I Xëznaṯe cal qariwo nafëqtoyo.

Ǧer mawxa, sëmli aršiv d dokumane cal u Sayfo w bëṯër mu Sayfo. Maltamli kṯowe, w heš kmaltamno.

Bi sëbbe du aršivano, xëd kuḏcitu, nqil u Sayfo mi jëvate lu cëlmo. Adyawma b ǧalabe univarsitat kmëdrëš, kmëbcëţ cal u Sayfo.

Ḫaṯo frësli u kṯowo qamoyo, cal ah hayyat daş şëroye, d azzën l Paris bi šato dan 1920. Tamo mën mqadamme? Mën ţlëbbe? Hani sahmo rabo mënayye maltëmili. Kubac hani ẖa b ẖa d miqadmi b gawe dë kṯowe alxu w l ǧer manxu!

Mawxa kobëc d huwena kulan katfo w ẖaşo lawxa cwodo.

Tawdi li xëlca ẖliṯo dë mqadamxulli!

Jan Beṯ-Şawoce
Viyana, 3 konun-qamoyo 2011  



[1] B şurayt këmmile daqqa di šuqo w başma di šuqo.

[2] Faylasuf faransawi, Voltaire (1694-1778).

[3] Kewo d ẖa mëqţëc mi gawruṯo.



Government ForumGovernment Forum

Government and Political InformationGovernment and Political Information


Do you have any related information or suggestions? Please email them.
AIM | Atour: The State of Assyria | Terms of Service